दशमः पाठः अन्योक्तयः अन्योक्ित अथार्त् किसी की प्रशंसा अथवा निन्दा अप्रत्यक्ष रूप से अथवा किसी बहाने से करना। जब किसी प्रतीक या माध्यम से किसी के गुण की प्रशंसा या दोष की निन्दा की जाती है, तब वह पाठकों के लिए अध्िक ग्राह्य होती है। प्रस्तुत पाठ में ऐसी ही सात अन्योक्ितयों का सटलन है जिनमें राजहंस, कोकिल, मेघ, मालाकार, सरोवर तथा चातक के माध्यम से मानव को सद्वृिायों एवं सत्कमोंर् के प्रति प्रवृत्त होने का संदेश दिया गया है। एवेफन राजहंसेन या शोभा सरसो भवेत् । न सा बकसहड्डेण परितस्तीरवासिना ।।1।। भुक्ता मृणालपटली भवता निपीता न्यम्बूनि यत्रा नलिनानि निषेवितानि । रे राजहंस! वद तस्य सरोवरस्य, कृत्येन वफन ेभवितासि कृतोपकारः ।।2।। तोयैरल्पैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे, मालाकार! व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्िटः। सा किं शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारां, धरासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन ।।3।। आपेदिरे{म्बरपथं परितः पतगः, भृग रसालमुवुफलानि समाश्रयन्ते । सटोचम×चति सरस्त्वयि दीनदीनो, मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु ।।4।। एक एव खगो मानी वने वसति चातकः । पिपासितो वा मि्रयते याचते वा पुरन्दरम् ।।5।। आश्वास्य पवर्तवुफलं तपनोष्णतप्त - मुद्दामदावविध्ुराण्िा च काननानि । नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा, रिक्तो{सि यज्जलद! सैव तवोत्तमा श्रीः ।।6।। रे रे चातक! सावधनमनसा मित्रा क्षणं श्रूयता - मम्भोदा बहवो हि सन्ित गगने सवेर्{पि नैतादृशाः । केचिद् वृष्िटभ्िाराद्रर्यन्ित वसुधं गजर्न्ित केचिद् वृथा, यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ।।7।। सरसः - तडागस्य - तालाब का बकसहस्रेण - बकानां सहस्रेण - हजारों बगुलों से परितः - सवर्तः - चारों ओर तीरवासिना - तटनिवासिना - तटवासी के द्वारा मृणालपटली - कमलनालसमूहः - कमलनाल का समूह निपीतानि - निःशेषेण पीतानि - भलीभाँति पीया गया अम्बूनि - जलानि - जल नलिनानि - कमलानि - कमलों को निषेवितानि - सेवितानि - सेवन किये गये भविता - भविष्यति - होगा कृत्येन - कायेर्ण - कायर् से कृतोपकारः - कृतः उपकारः येन सः - उपकार किया हुआ;प्रत्युपकार करने वालाद्ध तोयैः - जलैः भीमभानौ - भीमः भानुः यस्िमन् सः भीमभानुः तस्िमन् निदाघे - ग्रीष्मकाले मालाकार - हे मालाकार! पुष्िटः - पुष्टता, वृिः जनयितुम् - उत्पादयितुम् प्रावृषेण्येन - वषार्कालिकेन वारिदेन - जलदेन धरासारान् - धराणां आसारान् वाराम् - जलानाम् विकिरता - ;जलंद्धवषर्यता आपेदिरे - प्राप्तवन्तः अम्बरपथम् - आकाशमागर्म् पतघõाः - खगाः भृघõाः - भ्रमराः रसालमुवुफलानि - रसालानां मुवुफलानि सघड्ढोचम् अ×चति - सटोचं गच्छति मीनः - मत्स्यः पुरन्दरम् - इन्द्रम् मानी - स्वाभ्िामानी अभ्युपैतु - प्राप्नोतु आश्वास्य - समाश्वास्य पवर्तवुफलम् - पवर्तानां वुफलम् तपनोष्णतप्तम् - तपनस्य उष्णेन तप्तम्, उद्दामदावविध्ुराण्िा - उन्नतकाष्ठरहितानि - जल से - ग्रीष्मकाल में ;सूयर् के अत्यिाक तपने परद्ध - ग्रीष्मकाल में - हे माली! - पोषण - उत्पन्न करने के लिए - वषार्कालिक - बादल के द्वारा - धराओं का प्रवाह - जलों के - ;जलद्ध बरसाते हुए - प्राप्त कर लिए - आकाश - मागर् को - पक्षी - भौंरे, भँवरे - आम की म×जरियों को - संवुफचित होने पर - मछली - इन्द्र को - स्वाभ्िामानी - प्राप्त करें - संतुष्ट करके - पवर्तों के समूह को - सूयर् की गमीर् से तपे हुए को - उँफचे काष्ठों ;वृक्षोंद्ध से रहित को अन्योक्तयः 85 नानानदीनदशतानि - नाना नद्यः, नदानां शतानि च - अनेक नदियों और सैवफड़ों नदों को काननानि - वनानि - वन पूरयित्वा - पूण± कृत्वा - पूणर् करके ;भरकरद्ध पिपासितः - तृष्िातः - प्यासा सावधनमनसा - ध्यानेन - ध्यान से अम्भोदाः - मेघाः - बादल गगने - आकाशे - आकाश में आद्रर्यन्ित - जलेन क्लेदयन्ित - जल से भ्िागो देते हैं वसुधम् - पृथ्वीम् - पृथ्वी को गजर्न्ित - गजर्नं ;ध्वनिम्द्ध वुफवर्न्ित - गजर्ना करते हैं पुरतः - अग्रे - आगे, सामने सवार्साम् अन्योक्तीनाम् अन्वयाः - 1.एकेन राजहंसेन सरसः या शोभा भवेत्। परितः तीरवासिना बकसहस्रेण सा ;शोभाद्ध न ;भवतिद्ध।। 2.यत्रा भवता मृणालपटली भुक्ता, अम्बूनि निपीतानि नलिनानि निषेवितानि। रे राजहंस! तस्य सरोवरस्य केन कृत्येन कृतोपकारः भविता असि, वद।। 3.हे मालाकार! भीमभानौ निदाघे अल्पैः तोयैः अपि भवता करुणया अस्य तरोः या पुष्िटः व्यरचि। वाराम् प्रावृषेण्येन विश्वतः धरासारान् अपि विकिरता वारिदेन इह जनयितुम् सा ;पुष्िटःद्ध किम् शक्या।। 4.पतगः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे, भृगः रसालमुवुफलानि समाश्रयन्ते। सरः त्वयि सटोचम् अ×चति, हन्त दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु।। 5.एक एव मानी खगः चातकः वने वसति। वा पिपासितः मि्रयते पुरन्दरम् याचते वा।। 6.तपनोष्णतप्तम् पवर्तवुफलम् आश्वास्य उद्दामदावविध्ुराण्िा काननानि च ;आश्वास्यद्ध नानानदीनदशतानि पूरयित्वा च हे जलद! यत् रिक्तः असि तव सा एव उत्तमा श्रीः।। 7.रे रे मित्रा चातक! सावधनमनसा क्षणं श्रूयताम्, गगने हि बहवः अम्भोदाः सन्ित, सवेर् अपि एतादृशाः न ;सन्ितद्ध केचित् ध्रिणीं वृष्िटभ्िाः आद्रर्यन्ित, केचिद् वृथा गजर्न्ित, ;त्वम्द्ध यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतः दीनं वचः मा ब्रूहि।। अभ्यासः 1.अधेलिख्िातानां प्रश्नानाम् उत्तराण्िा संस्कृतभाषया लिखत - ;कद्ध सरसः शोभा केन भवति? ;खद्ध चातकः वंफ याचते? ;गद्ध मीनः कदा दीनां गतिं प्राप्नोति? ;घद्ध कानि पूरयित्वा जलदः रिक्तः भवति? ;घद्ध वृष्िटभ्िाः वसुधं के आद्रर्यन्ित? 2.अधेलिख्िातवाक्येषु रेखाितपदानि आध्ृत्य प्रश्ननिमार्णं वुफरफत - ड्ढ;कद्ध मालाकारः तोयैः तरोः पुष्िटं करोति। ;खद्ध भृघाः रसालमुवुफलानि समाश्रयन्ते।õ;गद्ध पतघõाः अम्बरपथम् आपेदिरे। ;घद्ध जलदः नानानदीनदशतानि पूरयित्वा रिक्तो{स्ित। ;घद्ध चातकः वने वसति। ;चद्ध अम्भोदाः वृष्िटभ्िाः वसुधं आद्रर्यन्ित। 3.उदाहरणमनुसृत्य सन्िध्ं/सन्िध्विच्छेदं वा वुफरुत - ;पद्ध यथा - अन्य$ उक्तयः = अन्योक्तयः ;कद्ध $ = निपीतान्यम्बूनि ;खद्ध $ उपकारः = वृफतोपकारः ;गद्ध तपन $ = तपनोष्णतप्तम् ;घद्ध तव $ उत्तमा = ;घद्ध न $ एतादृशाः = अन्योक्तयः 87 ;पपद्ध यथा - पिपासितः $ अपि = पिपासितो{पि ;कद्ध $ = को{पि ;खद्ध $ = रिक्तो{सि ;गद्धमीनः $ अयम् = ;घद्ध $ आदर््रयन्ित = वृष्िटभ्िाराद्रर्यन्ित ;पपपद्ध यथा - सरसः $ भवेत् = सरसो भवेत् ;कद्ध खगः $ मानी = ;खद्ध ................ $ नु = मीनो नु ;पअद्ध यथा - मुनिः $ अपि = मुनिरपि ;कद्ध तोयैः $ अल्पैः = ................... ;खद्ध ................... $ अपि = अल्पैरपि ;गद्ध तरोः $ अपि = ................... 4.उदाहरणमनुसृत्य अधेलिख्िातैः विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत - विग्रहपदानि समस्त पदानि यथा - पीतं च तत् पटजम् = पीतपटजम् ;कद्ध राजा च असौ हंसः = ;खद्ध भीमः च असौ भानुः = ;गद्ध अम्बरम् एव पन्थाः = ;घद्ध उत्तमा च इयम् श्रीः = ;घद्ध सावधनं च तत् मनः, तेन = 5.उदाहरणमनुसृत्य निम्नलिख्िाताभ्िाः धतुभ्िाः सह यथानिदिर्ष्टान् प्रत्ययान् संयुज्य शब्दरचनां वुफरुत - धतुः क्त्वा क्तवतु तव्यत् अनीयर् ;कद्ध पठ् पठित्वा पठितवान् पठितव्यः पठनीयः ;खद्ध गम् ;गद्ध लिख् ;घद्ध कृ ;घद्ध ग्रह् ;चद्ध नी 6.पाठमनुसृत्य अधेलिख्िातानां मूलशब्दानां यथानिदिर्ष्टेषु विभक्ितवचनेषु रूपाण्िा लिखत - मूलशब्दाः विभक्ितवचने शब्दरूपाण्िा यथा - राजहंस तृतीयैकवचने राजंहसेन ;कद्ध एक ;पुँल्िलग्द्ध तृतीयैकवचने ;खद्ध तरु षष्ठ्यैकवचने ;गद्ध वन सप्तम्यैकवचने ;घद्ध पुरन्दर द्वितीयैकवचने ;घद्ध करुणा तृतीयैकवचने ;चद्ध जलद सम्बोध्नैकवचने ;छद्ध सरस् ;सरःद्ध षष्ठ्यैकवचने 7.अधेलिख्िातयोः श्लोकयोः भावाथ± हिन्दीभाषया आंग्लभाषया वा लिखत - ;कद्ध आपेदिरे कतमां गतिमभ्युपैति। ;खद्ध आश्वास्य सैव तवोत्तमा श्रीः।। पाठपरिचयः अन्येषां कृते या उक्तयः कथ्यन्ते ता उक्तयः ;अन्योक्तयःद्ध अत्रा पाठे सटलिता वतर्न्ते। अस्िमन् पाठे षष्ठश्लोकम् सप्तमश्लोकम् च अतिरिच्य ये श्लोकाः सन्ित ते पण्िडतराजजगन्नाथस्य ‘भामिनीविलास’ इति गीतिकाव्यात् सटलिताः सन्ित। षष्ठः श्लोकः महाकवि माघस्य ‘श्िाशुपालवधम्’ इति महाकाव्यात् गृहीतः अस्ित। सप्तमः श्लोकः महाकविभतृर्हरेः नीतिशतकात् उद्ध्ृतः अस्ित। कविपरिचयः पण्िडतराजजगन्नाथः संस्कृतसाहित्यस्य मूध्र्न्यः सरसश्च कविः आसीत्। सः शाहजहाँ नामकेन मुगल शासकेन स्वराजसभायां सम्मानितः। पण्िडतराजजगन्नाथस्य त्रायोदश कृतयः प्राप्यन्ते। ;1द्ध गगलहरी ;2द्ध अमृतलहरी ;3द्ध सुधलहरी ;4द्ध लक्ष्मीलहरी ;5द्ध करुणालहरी ;6द्ध आसपफविलासः ;7द्धप्राणाभरणम् ;8द्ध जगदाभरणम् ;9द्ध यमुनावणर्नम् ;10द्ध रसगगध्रः ;11द्ध भामिनीविलासः ;12द्धमनोरमावुफचमदर्नम् ;13द्ध चित्रामीमांसाखण्डनम्। एतेषु ग्रन्थेषु ‘भामिनीविलासः’ इति तस्य विविध्पद्यानां सग््रहः। महाकविमाघः - महाकविमाघस्य एकमेव महाकाव्यं प्राप्यते फ्श्िाशुपालवध्म्य् इति। भतृर्हरिः - महाकविभतृर्हरेः त्राीण्िा शतकानि सन्ित, नीतिशतकम्, शृ गरशतकम् वैराग्यशतकं च। अधेदत्ताः विविध्विषयकाः श्लोकाः अपि पठनीयाः स्मरणीयाश्च - हंसः - हंसः श्वेतः बकः श्वेतः को भेदो बकहंसयोनीरक्षीरविभागे तु हंसो हंसः बको बकः : । ।। एकमेव पयार्प्तम् - एकेनापि सुपुत्रोण ¯सही स्वपिति निभर्यम् । सहैव दशभ्िाः पुत्रौः भारं वहति रासभी ।। पिकः - काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदः पिककवसन्तसमये प्राप्ते काकः काकः पिकः ाकयोः । पिकः ।। चातक वणर्नम् - यद्यपि सन्ित बहूनि सरांसि, स्वादुशीतल सुरभ्िा पयांसि । चातकपोतस्तदपि च तानि, त्यक्त्वा याचति जलदजलानि ।।

RELOAD if chapter isn't visible.