एकादशः पाठः विचित्राः साक्षी प्रस्तुत पाठ श्री ओमप्रकाश ठावुफर द्वारा रचित कथा का सम्पादित अंश है। यह कथा बंगला के प्रसि( साहित्यकार बंकिमचन्द्र चटजीर् द्वारा न्यायाध्ीश - रूप में दिये गये पैफसले पर आधरित है। सत्यासत्य के निणर्य हेतु न्यायाध्ीश कभी - कभी ऐसी युक्ितयों का प्रयोग करते हैं जिससे साक्ष्य के अभाव में भी न्याय हो सके। इस कथा में भी विद्वान् न्यायाध्ीश ने ऐसी ही युक्ित का प्रयोग कर न्याय करने में सपफलता पाइर् है। कश्चन निध्र्नो जनः भूरि परिश्रम्य कििचद् वित्तमुपाजिर्तवान्। तेन स्वपुत्रां एकस्िमन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सपफलो जातः। तत्तनयः तत्रौव छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्। एकदा स पिता तनूजस्य रुग्णतामाकण्यर् व्यावुफलो जातः पुत्रां द्रष्टुं च प्रस्िथतः। परमथर्काश्येेर्न पीडितः स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्। पदातिक्रमेण संचलन् सायं समये{प्यसौ गन्तव्याद् दूरे आसीत्। निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा। एवं विचायर् स पाश्वर्स्िथते ग्रामे रात्रिानिवासं कत्तु± किचद् गृहस्थमुपागतः। करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्। विचित्रा दैवगतिः। तस्यामेव रात्रौ तस्िमन् गृहे कश्चन चैरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। तत्रा निहितामेकां म×जूषाम् आदाय पलायितः। चैरस्य पादध्वनिना प्रबु(ो{तिथ्िाः चैरशघड्ढया तमन्वधवत् अगृह्णाच्च, परं विचित्रामघटत। चैरः एव उच्चैः क्रोश्िातुमारभत ‘‘चैरो{यं चैरो{यम्’’ इति। तस्य तारस्वरेण प्रबु(ाः ग्रामवासिनः स्वगृहाद् निष्क्रम्य तत्रागच्छन् वराकमतिथ्िामेव च चैरं मत्वा{भत्सर्यन्। यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चैर आसीत्। तत्क्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथ्िां चैरो{यम् इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्ष्िापत्। विचित्राः साक्षी 91 अगि्रमे दिने स आरक्षी चैयार्भ्िायोगे तं न्यायालयं नीतवान्। न्यायाध्ीशो बंकिमचन्द्रः उभाभ्यां पृथव्फ - पृथव्फ विवरणं श्रुतवान्। सव± वृत्तमवगत्य स तं निदोर्षम् अमन्यत आरक्ष्िाणं च दोषभाजनम्। किन्तु प्रमाणाभावात् स निणेर्तुं नाशक्नोत्। ततो{सौ तौ अगि्रमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्। अन्येद्युः तौ न्यायालये स्व - स्व - पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ। तदैव कश्िचद् तत्रात्यः कमर्चारी समागत्य न्यवेदयत् यत् इतः क्रोशद्वयान्तराले कश्िचज्जनः केनापि हतः। तस्य मृतशरीरं राजमाग± निकषा वतर्ते। आदिश्यतां ¯क करणीयमिति। न्यायाध्ीशः आरक्ष्िाणम् अभ्िायुक्तं च तं शवं न्यायालये आनेतुमादिष्टवान्। आदेशं प्राप्य उभौ प्राचलताम्। तत्रोपेत्य काष्ठपटले निहितं पटाच्छादितं देहं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाध्िकरणं प्रति प्रस्िथतौ। आरक्षी सुपुष्टदेह आसीत्, अभ्िायुक्तश्च अतीव कृशकायः। भारवतः शवस्य स्कन्धेन वहनं तत्कृते दुष्करम् आसीत्। स भारवेदनया क्रन्दति स्म। तस्य क्रन्दनं निशम्य मुदित आरक्षी तमुवाच - ‘रे दुष्ट! तस्िमन् दिने त्वया{हं चोरिताया म×जूषाया ग्रहणाद् वारितः। इदानीं निजकृत्यस्य पफलं भुघ्क्ष्व। अस्िमन् चैयार्भ्िायोगे त्वं वषर्त्रायस्य कारादण्डं लप्स्यसे’’ इति प्रोच्य उच्चैः अहसत्। यथाकथिचद् उभौ शवमानीय एकस्िमन् चत्वरे स्थापितवन्तौ। न्यायाध्ीशेन पुनस्तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ। आरक्ष्िाण्िा निजपक्षं प्रस्तुतवति आश्चयर्मघटत् स शवः प्रावारकमपसायर् न्यायाध्ीशमभ्िावाद्य निवेदितवान् - मान्यवर! एतेन आरक्ष्िाणा अध्वनि यदुक्तं तद् वणर्यामि ‘त्वया{हं चोरितायाः म×जूषायाः ग्रहणाद् वारितः, अतः निजकृत्यस्य पफलं भुघ्क्ष्व। अस्िमन् चैयार्भ्िायोगे त्वं वषर्त्रायस्य कारादण्डं लप्स्यसे’ इति। न्यायाध्ीशः आरक्ष्िाणे कारादण्डमादिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्। अतएवोच्यते - दुष्कराण्यपि कमार्ण्िा मतिवैभवशालिनः। नी¯त युक्ितं समालम्ब्य लीलयैव प्रवुफवर्ते।। भूरि - पयार्प्तम् - अत्यध्िक उपाजिर्तवान् - अजिर्तवान् - कमाया निवसन् - वासं वुफवर्न् - रहते हुए प्रसृते - विस्तृते - पैफलने पर विजने प्रदेशे - एकान्तप्रदेशे - एकान्त प्रदेश में शुभावहा - कल्याणप्रदा - कल्याणकारी गृही - गृहस्वामी - गृहस्थ दैवगतिः - भाग्यस्िथतिः - भाग्य की लीला पलायितः - वेगेन निगर्तः/पलायनमकरोत् - भाग गया, चला गया प्रबु(ः - जागृतः - जागा हुआ त्वरितम् - शीघ्रम् - शीघ्रगामी प्रस्िथतः - गतः - चला गया अथर्काश्येर्न - ध्नस्य अभावेन - ध्नाभाव के कारण पदातिरेव - पादाभ्याम् एव - पैदल ही पुंसः - पुरुषस्य - मनुष्य का निहिताम् - स्थापिताम् - रखी हुइर् अन्वधवत् - अन्वगच्छत् - पीछे - पीछे गया क्रोश्िातुम् - चीत्कतुर्म् - जोर जोर से कहने/चिल्लाने तारस्वरेण - उच्चस्वरेण - ऊँची आवाज में अभत्सर्यन् - भत्सर्नाम् अवुफवर्न् - भला - बुरा कहा प्रख्याप्य - स्थाप्य - स्थापित करके चैयार्भ्िायोगे - चैरकमर्ण्िा चैयर्दोषारोपे - चोरी के आरोप में नीतवान् - अनयत् - ले गया अवगत्य - ज्ञात्वा - जानकर दोषभाजनम् - दोषपात्राम् - दोषी उपस्थातुम् - उपस्थापयितुम् - उपस्िथत होने के लिए आरक्ष्िाणम् - सैनिकम् ;रक्षक पुरुषद्ध - सैनिक आदिष्टवान् - आज्ञां दत्तवान् - आज्ञा दी स्थापितवन्तौ - स्थापनां कृतवन्तौ - स्थापना करके तत्रात्यः - तत्रा भवः - वहाँ का न्यवेदयत् - प्राथर्यत् - प्राथर्ना की क्रोशद्वयान्तराले - द्वयोः क्रोशयोः मध्ये - दो कोस के मध्य आदिश्यताम् - आदेशं दीयताम् - आज्ञा दीजिए उपेत्य - समीपं गत्वा - पास जाकर काष्ठपटले - काष्ठस्य पटले - लकड़ी के तख्ते पर निहितम् - स्थापितम् - रखा गया पटाच्छादितम् - वस्त्रोणावृतम् - कपड़े से ढका हुआ वहन्तौ - धरयन्तौ - धरण करते हुए, वहन करते हुए कृशकायः - दुबर्लं शरीरम् - कमजोर शरीरवाला भारवतः - भारवाहिनः - भारवाही भारवेदनया - भारपीडया - भार की पीड़ा से क्रन्दनम् - रोदनम् - रोने को निशम्य - श्रुत्वा - सुन करके मुदितः - प्रसÂः - प्रसÂ भुघ्क्ष्व - अनुभवतु - अनुभव करो चत्वरे - चतुमार्गेर्/चतुस्थे - चैराहे पर लप्स्यसे - प्राप्स्यसे - प्राप्त करोगे प्रावारकम् - उत्तरीयवस्त्राम् - लबादा अपसायर् - अपवायर् - दूर करके अभ्िावाद्य - अभ्िावादनं कृत्वा - अभ्िावादन करके अध्वनि - मागेर् - रास्ते में यदुक्तम् - यत् कथ्िातम् - जो कहा गया वारितः - निवारितः - रोका गया मुक्तवान् - अत्यजत् - छोड़ दिया समालम्ब्य - आश्रयं गृहीत्वा - सहारा लेकर लीलयैव - कौतुकेन ;सुगमतयाद्ध - खेल - खेल में आदिश्य - आदेशं दत्वा - आदेश देकर 1.अधोलिख्िातानां प्रश्नानाम् उत्तराण्िा संस्कृतभाषया लिखत - ;कद्ध निध्र्नः जनः कथं वित्तम् उपाजिर्तवान्? ;खद्ध जनः किमथ± पदातिः गच्छति? ;गद्ध प्रसृते निशान्धकारे स किम् अचिन्तयत्? ;घद्ध वस्तुतः चैरः कः आसीत्? ;घद्ध जनस्य क्रन्दनं निशम्य आरक्षी किमुक्तवान्? ;चद्ध मतिवैभवशालिनः दुष्कराण्िा कायार्ण्िा कथं साधयन्ित? विचित्राः साक्षी 95 2.रेखाितपदमाधृत्य प्रश्ननिमार्णं वुफरुत - ड्ढ;कद्ध पुत्रां द्रुष्टुं सः प्रस्िथतः। ;खद्ध करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्। ;गद्ध चैरस्य पादध्वनिना अतिथ्िाः प्रबु(ः। ;घद्ध न्यायाध्ीशः बंकिमचन्द्रः आसीत्। ;घद्ध स भारवेदनया क्रन्दति स्म। ;चद्धउभौ शवं चत्वरे स्थापितवन्तौ। 3.स¯न्ध्/सन्िध्विच्छेदं च वुफरुत - ;कद्धपदातिरेव - $ ;खद्ध निशान्ध्कारे - $ ;गद्धअभ्िा $ आगतम् - ;घद्ध भोजन $ अन्ते - ;घद्ध चैरो{यम् - $ ;चद्धगृह $ अभ्यन्तरे - ;छद्धलीलयैव - $ ;जद्धयदुक्तम् - $ ;झद्ध प्रबु(ः $ अतिथ्िाः - 4.अधेलिख्िातानि पदानि भ्िान्न - भ्िाÂप्रत्ययान्तानि सन्ित। तानि पृथव्फ कृत्वा निदिर्ष्टानां प्रत्ययानामध्ः लिखत - परिश्रम्य, उपाजिर्तवान्, दापयितुम्, प्रस्िथतः, द्रष्टुम्, विहाय, पृष्टवान्, प्रविष्टः, आदाय, क्रोश्िातुम्, नियुक्तः, नीतवान्, निणेर्तुम्, आदिष्टवान्, समागत्य, निशम्य, प्रोच्य, अपसायर्। ल्यप् क्त क्तवतु तुमुन् 5.भ्िाÂप्रकृतिवंफ पदं चिनुत - ;कद्धविचित्रा, शुभावहा, शघड्ढया, म×जूषा ;खद्ध कश्चन, कििचत्, त्वरितं, यदुक्तम् ;गद्धपुत्राः, तनयः, व्यावुफल, तनूजः ;घद्ध करुणापरः, अतिथ्िापरायणः, प्रबु(ः, जनः 6. ;कद्ध ‘निकषा’ ‘प्रति’ इत्यनयोः शब्दयोः योगे द्वितीया - विभक्ितः भवति। उदाहरणमनुसृत्य द्वितीया - विभक्तेः प्रयोगं कृत्वा रिक्तस्थानपूति± वुफरुत - यथा - राजमाग± निकषा मृतशरीरं वतर्ते। ;कद्ध .................निकषा नदी वहति ;ग्रामद्ध। ;खद्ध .................निकषा औषधलयं वतर्ते। ;नगरद्ध ;गद्धतौ .................प्रति प्रस्िथतौ। ;न्यायाध्िकारिन्द्ध ;घद्ध मोहनः प्रति गच्छति। ;गृहद्ध;खद्ध कोष्ठकेषु दत्तेषु पदेषु यथानिदिर्ष्टां विभक्ितं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत - ;कद्धसः .................निष्क्रम्य बहिरगच्छत्। ;गृह शब्दे पंचमीद्ध ;खद्ध चैरश्ंाकया अतिथ्िाः अन्वधवत्। ;चैरशब्दे द्वितीयाद्ध ;गद्धगृहस्थः आश्रयं प्रायच्छत्। ;अतिथ्िा शब्दे चतुथीर्द्ध ;घद्ध तौ .................प्रति प्रस्िथतौ। ;न्यायाध्ीश शब्दे द्वितीयाद्ध 7.अधोलिख्िातानि वाक्यानि बहुवचने परिवतर्यत - ;कद्ध स बसयानं विहाय पदातिरेव गन्तुं निश्चयं कृतवान्। ;खद्ध चैरः ग्रामे नियुक्तः राजपुरुषः आसीत्। ;गद्धकश्चन चैरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। ;घद्ध अन्येद्युः तौ न्यायालये स्व - स्व - पक्षं स्थापितवन्तौ। ;कद्धविचित्राः साक्षी न्यायो भवति प्रमाणाध्ीनः। प्रमाणं विना न्यायं कतु± न को{पि क्षमः सवर्त्रा। न्यायालये{पि न्यायाध्ीशाः यस्िमन् कस्िमÂपि विषये प्रमाणाभावे न समथार्ः भवन्ित। अतएव, अस्िमन् पाठे चैयार्भ्िायोगे न्यायाध्ीशः प्रथमतः साक्ष्यं ;प्रमाणम्द्ध विना निणेर्तुं नाशक्नोत्। अपरेद्युः यदा स शवः न्यायाध्ीशं सव± निवेदितवान् सप्रमाणं तदा सः आरक्ष्िाणे कारादण्डमादिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्। अस्य पाठस्य अयमेव सन्देशः। ;खद्ध मतिवैभवशालिनः बुिसम्पिा सम्पÂाः। ये विद्वांसः बुिस्वरूपविभवयुक्ताः ते मतिवैभवशालिनः भवन्ित। ते एव बुिचातुयर्बलेन असम्भवकायार्ण्िा अपि सरलतया वुफवर्न्ित। ;गद्ध स शवः न्यायाध्ीश बंकिमचन्द्रमहोदयैः अत्रा प्रमाणस्य अभावे किमपि प्रच्छÂः जनः साक्ष्यं प्राप्तुं नियुक्तः जातः। यद् घटितमासीत् सः सव± सत्यं ज्ञात्वा साक्ष्यं प्रस्तुतवान्। पाठे{स्िमन् शवः एव ‘विचित्राः साक्षी’ स्यात्। उपाजिर्तवान् दापयितुम् - - उप $ √ अज्र् $ ल्युट्, युच् वा √दा $ ण्िाच् $ तुमुन् विभक्ितः प्रथमा अदस् ;यहद्ध पुँल्िलग्एकवचनम् असौ सवर्नाम शब्द द्विवचनम् अमू बहुवचनम् अमी द्वितीया अमुम् अमू अमून् तृतीया अमुना अमूभ्याम् अमीभ्िाः चतुथीर् अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्यः पंचमी अमुष्मात् अमूभ्याम् अमीभ्यः षष्ठी अमुष्य अमुयोः अमीषाम् सप्तमी अमुष्िमन् अमुयोः अमीषु अध्वन् ;मागर्द्ध नकारान्त पुँल्िलघõ विभक्ितः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् प्रथमा अध्वा अध्वानौ अध्वानः द्वितीया अध्वानम् अध्वानौ अध्वनः तृतीया अध्वना अध्वभ्याम् अध्वभ्िाः चतुथीर् अध्वने अध्वभ्याम् अध्वभ्यः पंचमी अध्वनः अध्वभ्याम् अध्वभ्यः षष्ठी अध्वनः अध्वनोः अध्वनाम् सप्तमी अध्वनि अध्वनोः अध्वसु सम्बोध्न हे अध्वन्! हे अध्वानौ! हे अध्वनः!

RELOAD if chapter isn't visible.