परिशिष्टम् २

समासः

प्रयुक्तं, ‘पतिः’ इति अनन्तरं प्रयुक्तम्। अतः अत्र ‘सीता’ इति पूर्वपदं, ‘पतिः’ इति उत्तरपदं च भवति।

समासे कृते पूर्वपदम् उत्तरपदं च प्रातिपदिकरूपेण स्थितं भवति। तदनन्तरं समस्तात् पदात् विभक्तिः योजनीया।

यथा — सीतायाः पतिः = सीता + डस् + पति + सु = सीतापति (डस् तथा सु एतयोः लोपः)

सीतापति + सु = सीतापतिः। अत्र ‘सीतापति’ इति प्रातिपदिक समस्तपदं च तस्मात् विभक्तिप्रत्ययः योजितः। तदा सीतापतिः इति रूपं भवति। एवमेव समासविषये सर्वत्र अवबोध्यम्।

विग्रहवाक्यम्— वस्तुतः अवबोधकं वाक्यं विग्रहः। वृत्तिः नाम समासादिः। समासादेः अर्थं बोधयितुं यद् वाक्यम् उच्यते तद् वाक्यं विग्रहः इति व्यवह्रियते।

यथा— ‘राष्ट्रनायकः’ इति समासः (समस्तपदम्)। ‘राष्ट्रस्य नायकः’ इति विग्रहवाक्यम्। अत्र ‘राष्ट्र’ इति पूर्वपदं, ‘नायकः’ इति उत्तरपदम्।

१. स्वपदविग्रहः— यदि समासस्य अर्थः समासे नाम समस्तपदे विद्यमाने पदे एव वर्णितः भवति तर्हि सः स्वपदविग्रहः भवति। तथा च — ‘समासघटकपदसहित वाक्यं स्वपदविग्रहः’ इत्यर्थः।

यथा — सुदामा कृष्णसखा अस्ति। कृष्णस्य सखा कृष्णसखा इति स्वपदविग्रहः।

२. अस्वपदविग्रहः— यदि समासस्य अर्थः समासे नाम समस्तपदे विद्यमानानि पदानि विहाय अन्यैः पदैः वर्णितः भवति तर्हि सः अस्वपदविग्रहः भवति। सामान्यतः अत्र एकं पदं समासघटकमेव भवति।

यथा— बालः यथामति कार्यं करोति। मतिम् अतिक्रम्य यथामति इति अस्वपदविग्रहः। अत्र अतिक्रम्य इति समासे अविद्यमानं पदं वर्तते।

मुख्यतया समासः द्विविधः—

१. केवलसमासः— तत्पुरुषादिदृष्टान्तैः विनिर्मुक्तः समाससंज्ञामात्रयुक्तः केवलसमासः।

यथा— पूर्वं भूतः = भूतपूर्वः

२. विशेषसमासः चतुर्धा—

समासस्य निर्णयः

पदेषु कः समासः अस्ति इति ज्ञातुं पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च ज्ञाने सम्यक् भवेत्। तदनन्तरं कस्य पदस्य प्राधान्यमिति ज्ञातव्यम्। तदर्थं समासघटितपदस्य श्रवणानन्तरं तेन सह किंचन क्रियापदं योजयेत्। ततः क्रियापदेन सह पूर्वपदस्य सम्बन्धः अस्ति वा उत्तरपदस्य वा इति दृष्टव्यम्। यस्य पदस्य सम्बन्धः क्रियापदेन सह भवति तत् पदं प्रधानं भवति।

उदाहरणम्— (१)

रामदूतः गच्छति। अत्र रामस्य दूतः गच्छति इति विग्रहवाक्ये कः गच्छति?

रामस्य दूतः गच्छति। अतः अत्र रामः न गच्छति अपितु दूतः गच्छति इति स्पष्टम्।

तर्हि ‘राम’ इति पूर्वपदेन सह क्रियापदस्य साक्षात् सम्बन्धः नास्ति। परं ‘दूत’ इति उत्तरपदेन सह क्रियापदस्य साक्षात् सम्बन्धः अस्ति। अतः अत्र उत्तरपदार्थः प्रधानः इति निश्चितुं शक्यते।

उदाहरणम्— (२)

राजेशसुरेशौ फलं खादतः। राजेशः सुरेशश्च फलं खादतः। इति वाक्ये कस्य पदस्य प्राधान्यम् अस्ति? क्रियापदेन सह कस्य सम्बन्धः अस्ति?

राजेशः खादति, सुरेशः अपि खादति। तर्हि अस्मिन् विग्रहवाक्ये पूर्वपदम् उत्तरपदे चोभौ द्वौ अपि साक्षात् सम्बन्धः क्रियापदेन सह अस्ति। अतः उभयपदार्थः प्रधानः इति निर्णयः।

उदाहरणम्— (३)

पीताम्बरः पश्यति। पीतम् अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः (विष्णुः)। इति वाक्ये कस्य प्राधान्यम्?

यः पीतम् अम्बरं (वस्त्रं) धरति सः इति अर्थः। तर्हि क्रियापदेन सह कस्य पदस्य अन्वयः अत्र?

पीतम् अम्बरं यस्य सः (विष्णुः) तिष्ठति। तर्हि पूर्वपदं पीतं न तिष्ठति। उत्तरपदम् अम्बरं अपि न तिष्ठति। एवं तर्हि अस्मिन् वाक्ये पूर्वपदस्यापि प्राधान्यं नास्ति उत्तरपदस्यापि प्राधान्यं नास्ति।

समासवाक्ये अन्यपदस्य विष्णुः इति पदस्य प्राधान्यम् अस्ति। यः पीतम् अम्बरं धरति सः (विष्णुः) इत्यर्थः।

उदाहरणम्— (४)

उपनगरं नदी प्रवहति। अत्र विग्रहवाक्यं भवति नगरस्य समीपे इति। नदी नगरस्य प्रवहति इति साक्षात् अन्वयः न भवति। नदी समीपे प्रवहति इति अन्वयः भवति।

एवं तर्हि सामीप्यार्थसूचकं ‘उप’ इति पदं पूर्वपदम् अस्ति। तथा च पूर्वपदेन सह अपि क्रियापदस्य अन्वयः भवति। एवं समासे पूर्वपदस्य प्राधान्यमिति ज्ञातव्यम्।

बहुव्रीहिसमासः

प्रायः अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिसमासः।

उदाहरणम्— पुस्तके हस्ते यस्य सः = पुस्तकहस्तः (बालकः)। कः सः पुस्तकहस्तः?

अव्ययीभावसमासः

प्रायः पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावसमासः।

उदाहरणम्— नगरस्य समीपम् = उपनगरम् (उपनगरं नदी प्रवहति)

तत्पुरुषसमासः

प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषसमासः।

१. विभक्तितत्पुरुषः षड्विधः

२. कर्मधारयसमासः

कर्मधारयसमासः अपि तत्पुरुषसमासान्तर्गतः भवति। कर्मधारयसमासः नवधा।

द्वन्द्वसमासः

प्रायः उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वसमासः। द्वन्द्वसमासस्य भेदद्वयम्।

१. इतरेतरद्वन्द्वसमासः

२. समाहारद्वन्द्वसमासः