परिशिष्टम् ३

वाच्यम्

वाच्यम् (प्रयोगः)

कर्तरि प्रयोगः | कर्मणि प्रयोगः | भावे प्रयोगः

एतानि कर्तृवाच्यं, कर्मवाच्यं, भाववाच्यं च इत्यपि कथ्यन्ते |

कर्तृवाच्यम्

• कर्तरि प्रयोगे कर्तृवाचकं पदं ‘प्रथमाविभक्तौ’ भवति |
• कर्मवाचकं पदं ‘द्वितीयाविभक्तौ’ भवति |
• क्रियापदं कर्तृपदानुगुणं भवति |

तन्नाम कर्तृपदं यद्वचनयुक्तं भवति क्रियापदमपि तद्वचनयुक्तमेव भवति | अर्थात् कर्तरि प्रयोगे क्रियापदं कर्तृपदमनुसृत्य एव भवति | कर्मपदेन सह तस्य कोऽपि सम्बन्धः न भवति |

कर्तृपदम् एकवचने चेत् क्रियापदमपि एकवचने, कर्तृपदं द्विवचने चेत् क्रियापदमपि द्विवचने, कर्तृपदं बहुवचने चेत् क्रियापदमपि बहुवचने च भवति |

यथा— बालः चित्रं पश्यति | बालौ चित्रं पश्यतः | बालाः चित्रं पश्यन्ति |

बालः फलं खादति | बालः फले खादति | बालः फलानि खादति |

कर्तरि प्रयोगे पुरुषव्यवस्था — प्रथमपुरुषः, मध्यमपुरुषः, उत्तमपुरुषः च

मध्यमपुरुषः

कर्तृपदं यदि ‘त्वं/युवां/यूयं’ भवति तर्हि क्रियापदं सर्वदा मध्यमपुरुषस्य एकवचने/द्विवचने/बहुवचने भवति |

यथा— त्वं श्लोकं पठसि | युवां श्लोकं पठथः | यूयं श्लोकं पठथ |

उत्तमपुरुषः

कर्तृपदं यदि ‘अहम्/आवां/वयं’ भवति तर्हि क्रियापदं सर्वदा उत्तमपुरुषस्य एकवचने/द्विवचने/बहुवचने भवति |

यथा— अहं श्लोकं पठामि | आवां श्लोकं पठावः | वयं श्लोकं पठामः |

प्रथमपुरुषः

कर्तृपदं यदि ‘त्वं/युवा/यूयम्’ अथवा ‘अहम्/आवां/वयम्’ एतेभ्यः भिन्नं भवति तर्हि क्रियापदं सर्वदा प्रथमपुरुषस्य एकवचने/द्विवचने/बहुवचने भवति |

यथा—

कर्मवाच्यम् / कर्मणि प्रयोगः

• कर्मणि प्रयोगे कर्तृपदं तृतीयाविभक्तौ भवति |
• कर्मपदं प्रथमाविभक्तौ भवति |
• क्रियापदं कर्मपदम् अनुसरति |

तन्नाम कर्मपदम् एकवचने भवति चेत् क्रियापदमपि एकवचने भवति | कर्मपदं द्विवचने चेत् क्रियापदमपि द्विवचने भवति | अत्र कर्तुः सम्बन्धः क्रियापदेन सह न भवति | कर्मपदस्य सम्बन्धः क्रियापदेन सह भवति |

कर्मणि प्रयोगे धातुभ्यः ‘यक्’ (य) प्रत्ययः विधीयते | ततः आत्मनेपदप्रत्ययः भवति |

यथा — गम् + य + ते = गम्यते | पद् + य + ते = पद्यते | लिख् + य + ते = लिख्यते |

कर्मणि प्रयोगे क्रियापदानि आत्मनेपदिरूपाणि भवन्ति | वर्तमानकाले आख्यातप्रत्ययः ‘ति’ प्रत्ययस्य स्थाने ‘ते’ प्रत्ययः एव भवति |

अधः वर्तमानकाले कर्तरि कर्मणि च कतिचन वाक्यानि प्रदत्तानि सन्ति |

. कर्तरि प्रयोगस्य कर्मणि प्रयोगस्य पूर्वोक्ताः नियमाः वर्तमानादिषु सर्वेषु कालेषु अन्वयं प्राप्नुवन्ति | क्रियापदानां रूपाणि तत्तत्काले (लकारानुगुणम्) भवन्ति |

. भूतकाले लङ्-लृट्-आदीनां लकाराणां प्रयोगः भवति | तथैव कृदन्तेषु भूतकाले कर्तरि 'क्तवतु' प्रत्ययस्य कर्मणि 'क्त' प्रत्ययान्तस्य च प्रयोगः भवति |

. विशेषतः भूतकाले कर्मणि क्त-प्रत्ययस्य प्रयोगे कर्मपदस्य लिङ्गं वचनं च स्पष्टं जानीयात् | यतः कर्मपदं यस्मिन् लिङ्गे, यस्मिन् वचने च भवति तस्मिन्नेव लिङ्गे, तस्मिन्नेव वचने च क्रियापदं भवति |

भूतकाले कर्तरि ‘क्तवतु’ प्रत्ययस्य कर्मणि ‘क्त’ प्रत्ययस्य च प्रयोगः

. विधिलिङ्-लकारस्य कर्तरि कर्मणि च प्रयोगाः भवन्ति | विधिलिङ्-लकारस्य अर्थेषु एव कृदन्तेषु कर्मणि 'तव्यत्' 'अनीयर्' इत्येतयोः प्रयोगः भवति | अत्रापि 'तव्यत्' 'अनीयर्' प्रत्ययौ कर्मपदस्य लिङ्ग वचनं च अनुसृत्य भवतः |

'तव्यत्' 'अनीयर्' इत्यनयोः प्रयोगः

भावे प्रयोगः / भाववाच्यम्

भावप्रधानः प्रयोगः भावे प्रयोगः | ये अकर्मकधातवः सन्ति तेषां कर्तरि प्रयोगाः भावे प्रयोगाश्च भवन्ति | अकर्मकधातवः नाम येषां धातूनां प्रयोगे कर्मपदस्य प्रसक्तिः न भवति ते धातवः अकर्मकधातवः भवन्ति | अत एव अकर्मकधातूनां प्रयोगे कर्मपदस्य अभावात् कर्तरि प्रयोगः भावे प्रयोगश्च भवतः | कर्मणि प्रयोगः तु न भवति |

भावे प्रयोगे क्रियापदं सर्वदा प्रथमपुरुषस्य एकवचने एव भवति |

हस् + यक् + ते = हस्यते |

भावे प्रयोगे क्रियापदं सर्वदा प्रथमपुरुषस्य एकवचने एव भवति |

कृदन्तेषु यदा भावे प्रयोगः क्रियते तदा क्त-तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययान्तानि रूपाणि सर्वदा नपुंसकलिङ्गे प्रथमाविभक्तेः एकवचने एव भवन्ति |

लट्-लकारे (वर्तमानकाले) भावे प्रयोगः

अध्ययनाय अकर्मकधातूनां कानिचन क्रियापदानि अत्र प्रदत्तानि सन्ति |

भूतकाले कर्तरि क्तवतुप्रत्ययान्ताः प्रयोगाः, भावे क्तप्रत्ययान्ताः प्रयोगाश्च

कर्तरि विधिलिङ्-लकारस्य भावे ‘तव्यत्-अनीयर्’ प्रत्ययान्तयोः च प्रयोगाः