Table of Contents
प्रथमः पाठः
सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम
संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पदस्ति । अस्मिन् भारतीयानां ज्ञानवैभवं सञ्चितमस्ति । संस्कृताध्ययनेन मानवः सुसंस्कृतः भवति। भारतीयभाषाणां सुचारुरूपेण अध्ययनार्थं संस्कृतं नितराम् अपेक्षितम् अस्ति। संस्कृताध्ययनेन किं किं साधितं भवति इति विषयम् अधिकृत्य कविना सुन्दरं गीतं प्रस्तुतम् ।
भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम् भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम् ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम् सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम् ॥ १ ॥
सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम् सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम् सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम् सद्गुणग्रामसन्धायकं संस्कृतम् ॥ २ ॥
विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम् सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम् सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम् पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम् ॥ ३ ॥
त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम् विश्वकल्याणनिष्ठायुतं संस्कृतम् ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम् भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनं संस्कृतम् ॥ ४ ॥
धर्मकामार्थमोक्षप्रदं संस्कृतम् ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदं संस्कृतम् कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम् सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् ॥ ५ ॥
शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम् चारुमाधुर्यधारागृहं संस्कृतम् विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम् पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम् ॥ ६ ॥
भावार्थः
१. संस्कृतभाषा भारतीयानाम् ऐक्यं साधयति, भारतीयत्वं सम्पादयति, ज्ञानसमूहस्य प्रभां दर्शयति, सर्वदा आनन्दस्य परम्परामेव जनयति च ।
२. संस्कृतं सर्वेषां जनानां मानसं शोधयति, वचनानि परिष्करोति, सन्मार्ग दर्शयति, सद्गुणानां समूहमेव उत्पादयति ।
३. संस्कृतं विश्वबन्धुत्वं वर्धयति, सर्वेषां प्राणिनामपि ऐक्यं बोधयति, सर्वत्रापि शान्तिं प्रतिष्ठापयति, प्रसिद्धानां पञ्चानां शीलानां रीतिं गमयति।
४. त्यागस्य, हर्षस्य, सेवाबुद्धेश्च व्रतं, प्रपञ्चस्य मङ्गलमेव कर्तव्यम् इति ज्ञानं, विज्ञानञ्च सङ्गमनीयम् इति विचारः, भोगस्य मोक्षस्य च मार्गः च संस्कृतेन लभ्यः ।
५. इहलोके परलोके च संस्कृतेन उत्कर्षः लभ्यते। धर्मस्य, कामानाम्, अर्थस्य, मोक्षस्यापि साधनानि संस्कृतेन लभ्यन्ते। भक्तिम् आचरितुं ज्ञानं प्राप्तुं कर्म कर्तुं च संस्कृतं साधनम्। अतः संस्कृतं सत्यं शिवं सुन्दरं च अस्ति।
६. ललितपद्यानि संस्कृतवने वृक्षाः इव सन्ति। अन्वेषकस्य संस्कृतं माधुर्यस्य सौन्दर्यस्य शीतलगृहमिव आह्लादकम् अस्ति। संस्कृतस्य श्रवणेन अखिलस्यापि प्रपञ्चस्य जनाः चमत्कारं लभन्ते। अत एव एतादृशं संस्कृतम् अस्माकं भारतीयानां पूर्वजैः सम्पादितस्य कीर्तिराशेः द्योतकम् अस्ति ।
सर्वे सन्तु निरामयाः — शब्द तालिका
| शब्द | अर्थ | हिन्दी | English | मातृभाषा अर्थ लिखत |
|---|---|---|---|---|
| अलोकम् | परलोकः | परलोक का | Of the other world | |
| उत्कर्षम् | उन्नति | उन्नति को देने वाली | Bestower of excellence | |
| उद्घटनम् | उद्घाटनम् | उद्घाटन करने वाला | Awaken | |
| ऐहिकम् | इह लोक सम्बन्धी | संसार का | Of this world | |
| कर्मदम् | कर्म ददाति | पुण्य कर्म देने वाली | Bestower of righteous action | |
| चारु | सुन्दरम् | मनोहर | Beautiful | |
| परिष्कारम् | संस्कारः | शुद्ध करने वाली | Refiner | |
| पुंजः | राशिः | समूह | Clump | |
| प्रभा | दीप्तिः | प्रकाश | Light | |
| भक्तिदम् | भक्ति ददाति | भक्ति को देने वाली | Bestower of Bhakti | |
| माधुर्यधारा | माधुर्य की धारा | मधुर रस की धारा | Flow of Sweetness | |
| विस्तारकम् | विस्तार करता है | विस्तार करने वाली | Expander | |
| लीलावनम् | लीला का वन | क्रीड़ा का उद्यान | Garden for play | |
| सत्यमार्गः | सत्य मार्ग | सत्य मार्ग | Noble Path | |
| संघः | समूहः | समूह | Group |
वाराणस्यां विद्यमानस्य सार्वभौमसंस्कृतप्रचारकार्यालस्य संस्थापकः पण्डितः वासुदेव-शास्त्री द्विवेदीमहोदयः। गीतारस्य रचयिता। महोदयः सरलसंस्कृतेन बहवः ग्रन्थाः विरचिताः, अपि च संस्कृतव्याकरणे विपुलं साहित्यं च प्रकाशितम्। परमश्रद्धेयः इति सम्बोध्यते। अयं चेतत् समग्रं पाठ्यं सुस्पष्टबोध्यं, स्वाध्यायसंस्कृतेनलेखनम्, भोजपुरीभाषायाः संस्कृतभाषायाः, लेखनस्य परीक्षायाः चैव दत्तम्। अस्य कृतिः सुपठिता सन्ति।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
१. छात्राः मिलित्वा पृथक् पृथक् पञ्चानां छात्राणां लघुसमूहान् निर्माय यति-गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति ।यथा — ज्ञानपुञ्जप्रदर्शकं किम् ? संस्कृतम्
(क) सर्वतः कस्याः संस्थापकः संस्कृतम् ?
(ख) कीदृशं वर्तते संस्कृतम् ?
(ग) कस्याः सम्मेलनं संस्कृतम् ?
(घ) संस्कृतं कस्य चमकारकम् ?
(ङ) केषां यशः समाकं संस्कृतम् ?
यथा — "सर्वैकता" कारकं संस्कृतम् ।
(क) सम्पादकं संस्कृतम् ।
(ख) दूषकं संस्कृतम् ।
(ग) संस्कारकं संस्कृतम् ।
(घ) कर्मदं भवितं संस्कृतम् ।
(ङ) सत्यानिष्ठं संस्कृतम् ।
(च) शब्दलालित्य संस्कृतम् ।
५. मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य षड् वाक्यानि रचयत -यथा — वाणीपरिष्कारिका संस्कृत-भाषा भवति
यथा — भारतीयैकतासाधकम् ‘भारतीयैकतायाः साधकम्’
(क) भारतीयैकतायाः
(ख) सत्पथे
(ग) त्यागसन्तोषसेवारूपम्
(घ) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः
(ङ) विश्वबन्धुत्वस्य
१. विस्तारकम्
२. साधकम्
३. दर्शकम्
४. प्रेरणादायकम्
५. व्रतम्
१. अस्तेयम्
२. अहिंसा
३. ब्रह्मचर्यम्
४. सत्यम्
५. मादकद्रव्याणां परिहारः ।
स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥
संस्कृत संस्कृतिमूलं ज्ञानविज्ञानवारिधिः ।
वेदतात्पर्यसंग्राहक लोकसाड्डलकार शिवम् ॥
सत्याहिंसागुणैः श्रेष्ठ विश्वबन्धुत्वसिद्धिका ।
विश्वशान्तिसुखाधारो भारतीयाः हि संस्कृतिः ॥
| अङ्कयोजना | ५ | ४ | ३ | २ | १ |
|---|---|---|---|---|---|
| प्रवाहः | प्रवाहपूर्वक संवाद करोति। | केषुचित् बिन्दुषु विरामं करोति परन्तु सः संचारं न बाधते। | केषुचित् बिन्दुषु विरामं करोति यः संचारं बाधते। | कदाचित् प्रायः विरामं करोति येन संचारः कठिनः भवति। | संचार एव न जायते। |
| शुद्धता | योग्यवाक्य-संरचना | अल्पाः व्याकरण-दोषाः | नैमित्तिक-व्याकरण-दोषाः | त्रुटिपूर्ण-वाक्य-संरचना | वाक्य-संरचना एव न जायमाना अस्ति। |
| शब्दकोषः | प्रासङ्गिक-शब्दकोषस्य विविधतायाः उपयोगः | शब्दबलस्य विविधतायाः उपयोगः | प्रासङ्गिक-सीमित-शब्दकोषस्य उपयोगः | सीमितशब्द-कोषस्य उपयोगः | द्वौ एव शब्दौ प्रयुक्तौ |