तृतीयः पाठः

आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः

भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः । तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम् । तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्। सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्। नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत् ।

कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ । तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ । धावितवान् । तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ । मातामही तं प्रसङ्ग दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन

मातामही भोः कपिल! माधवी! किं कुरुतः?

कपिलः मातामहि! पश्यतु किला। सः शुनकः आवाभ्यां क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म। अतः आवां तं सम्यक् दृष्ट्वतन्तौ।

(पुनः उच्चैः हसितवन्तौ)

मातामही वत्सौ, अधुना क्रीडा अलम्। कथा श्रोतुम् इच्छतः वा?

उभौ अपि मातामह! कथा! रोचते मे कथा।

(मातामहीम् आलिङ्गित्वा)

मातामही उपविशताम्, सावधानेन शृणुतं च। अस्माकं भारतभूमिः अनेकैः नररत्नानां ब्रह्मर्षीणां राजर्षीणां च प्रसविनी। बहवः सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीथः?

माधवी आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयम् देवः पाण्डुरङ्गः तन्त्रीं कृत्वान् इति। अपि सत्यम्?

मातामही आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः। अपि तु प्रिय मित्रमपि। देवः नामदेवं परितः भवति स्म।

माधवी किं सत्यमेव नामदेवस्य मित्रम् आसीत् पाण्डुरङ्गः?

कपिलः किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति?

मातामही आम् वत्सौ। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसखा आसीत्। नामदेवः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्प्य तं भोजयित्वा ततः परम् अन्नं स्वयम् सेवते स्म। यत् 'ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु' इति ।

कपिलः मातामहि! किं सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति?

मातामही आम्, शृणु वत्स! नामदेवः प्रतिदिनम् अतिश्रद्धया निष्ठया भक्त्या च नैवेद्यस्थालिकाम् आदाय मन्दिरं गच्छति स्म।

एकदा सः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा विग्रहस्य पुरतः स्थापित्वा नेत्रे निमील्य प्रार्थनां कृतवान्—

नैवेद्यं गृह्णातु देव भक्तिं मे दृढां कुरु।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥

मन्त्रं उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य सः नेत्रे उद्घाटितवान्।

अहो आश्चर्यम्! पुरतः स्थितायां स्थालिकायां रोटिका नासीत्।

माधवी पाण्डुरङ्गः आगत्य भक्षितवान् किम्?

मातामही न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्।

कपिलः धिक् शुनकम्! मातामहि! पश्चात् शुनकाः दुष्टाः एव भवन्ति।

माधवी सत्यं भ्रातः! नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु।

मातामही पुत्रकौ, शृणुताम्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। जानीथः किमर्थं कश्च च?

कपिलः क्रोधेन लठुडम् आदाय शुनकं ताडयितुं धावितवान् स्यात्।

माधवी दण्डं वा पाषाणखण्डम् आदाय धावितवान् स्यात्। सत्यं किल मातामहि!

मातामही न हि बालौ! नामदेवः क्रोधेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लठुडम्, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा।

उभौ अपि (साश्चर्यम् उच्चैः) किं घृतपात्रम् आदाय?

मातामही आम्, घृतपात्रम् आदाय एव।

उभौ किन्तु किमर्थम्?

मातामही जातौ, शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान् खलु । महात्मनः नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय 'हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु' इति वदन् अनुधावितवान् सः । (उभौ परस्परं पश्यतः । अपराधभावनया तयोः मुखे म्लाने आस्ताम् ।)

मातामही धावन् शुनकः अदृश्यः जातः । तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः। स नामदेवम् उक्तवान् – 'वत्स नामदेव ! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। 'ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति' इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।

कपिलः मातामहि ! अहं प्रमादं कृतवान् । अकारणं हि शुनकं ताडितवान् । इतः पूर्वमपि बहुवारं जीवान् पीडितवान्। अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति, अतः कमपि न पीडयिष्यामि इति ।

माधवी मातामहि ! क्षाम्यतु माम्। अहमपि कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यामि ।

मातामही चिरञ्जीविनौ ! मां निकषा आगच्छताम्। (आलिङ्गनं कृत्वा) अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे इति सङ्कल्पं कुर्मः । इदमस्तु अस्माकं ध्येयम् -
'आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।'

सर्वे शब्दाः भाषन्ते

शब्दः	अर्थः	हिन्दी	English	मातृभाषया अर्थ लिखत
अनुधावितवान् (अनु + √धाव् + क्तवत्)	पृष्ठतः अधावत्	पीछे दौड़ा	Chased
अनुपालितवान् (अनु + √पाल् + क्तवत्)	अनुसरणम् अकरोत्	पालन किया	Followed
अपहृत्य (अप + √हृ + ल्यप्)	चोरित्वा	चुराकर	Having stolen
आविर्भूतवान् (आविस् + √भू + क्तवत्)	प्रत्यक्षभूतः	प्रकट हुए	Appeared
आलिङ्गनं कृतवन्तौ (√लिङ्ग् + क्तवत्)	आश्लेषौ	दोनों गले मिले	Hugged
ऋजुता	सरलता	सीधापन	Simplicity
करुणया	दयया	दया से	With mercy
कायः	देहः	शरीर	Body
घृतम्	हविः	घी	Clarified butter
दण्डितवन्तौ (√दण्ड् + क्तवत्)	दण्डं दत्तवन्तौ	दण्ड दिया	Punished
नैवेद्यम् (नपुं.प्र.ए.व.)	देवाय समर्पितं निर्मितः पदार्थः	भोग	Offering to God
निकषा (अव्ययम्)	समीपे	पास	Near
निमील्य (नि + √मिल् + ल्यप्)	पिधाय	बंद करके	Having closed
पाषाणखण्डम् (पुं.द्वि.ए.व.)	शिलाखण्डम्	पत्थर का टुकड़ा	Piece of Stone
पुण्यश्लोकः (पुं.प्र.ए.व.)	पुण्यः श्लोकः (चरित्रे) यस्य सः	पवित्र चरित्र वाला	Virtuous character
प्रसविनी (स्त्री.प्र.ए.व.)	जनयित्री	जन्म देने वाली	One who gives birth
ब्रह्मर्षीणाम् (पुं.ष.ब.व.)	ब्रह्मज्ञानिनां ऋषीणाम्	ब्रह्म को जानने वाले ऋषियों का	Of Seers of Brahman
बुभुक्षितः (पुं.प्र.ए.व.)	क्षुधितः	भूखा	Hungry
भक्षितवान् (√भक्ष् + क्तवत्)	खादितवान्	खाया	Ate
मातुलः (पुं.प्र.ए.व.)	मातुः भ्राता	मामा	Maternal uncle
म्लाने (नपुं.प्र.द्वि.व.)	कान्तिहीने	कुम्हलाया	Withered
लगुडम् (पुं.द्वि.ए.व.)	दण्डम्	लाठी	Stick
शिक्षाप्रदा (उपपदतत्पुरुषः, स्त्री.प्र.ए.व.)	शिक्षां प्रददाति इति	सीख देने वाली	Which imparts education
सुहृत् (पुं.प्र.ए.व.)	सखा	मित्र	Friend

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः