Table of Contents
पञ्चमः पाठः
एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
आधुनिके विज्ञानयुगे यदा मानवजीवनं द्रुतगत्या परिवर्तनशीलम् अस्ति, तदा अत्र कृतकबुद्धिः प्रभावशालि-साधनरूपेण समुपस्थिता वर्तते। अत्र यन्त्राणि मानववत् चिन्तयन्ति, निर्णयं च कुर्वन्ति । अहो ! अवलोकनीयं कृतकबुद्धेः सामर्थ्यं तत्र ।
अस्मिन् पाठे “कृतकबुद्धिः- मानवबुद्धेः सहकरी" इति कश्चित् वार्तालापः प्रस्तुतः अस्ति। यत्र अध्यापकः छात्राः च मिलित्वा कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उपयोगक्षेत्राणि, लाभान् सीमां च अधिकृत्य चर्चा कुर्वन्ति ।
एषः पाठः न केवलं कृतकबुद्धेः विषये सूचनां प्रयच्छति अपि तु विद्यार्थिनां चिन्तन-शक्तिं विवेकं च जागरयति। एषा कृतकबुद्धिः कथं मानवहिताय उपयोगिनी भवेत् इति चिन्तनीयः विषयः।
(स्थान – विद्यालयकक्षा। अध्यापकः कक्षायां प्रविशति।)
सर्वे छात्राः: शुभप्रातः, गुरुवर्य!
अध्यापकः: शुभप्रातः, प्रियच्छात्राः!
यशिका: महोदय! अद्य अहम् किंचन चालचित्रं पट्-कार्यानं दृष्टवती। अहम् आश्चर्यचकिता। किम् एतत् संभवम्?
अध्यापकः: अवश्यं यशिके! एतत् कृतकबुद्ध्या संभवति।
कात्यायनी: महोदय! केयं कृतकबुद्धिः, अध वयं अस्याः विषये ज्ञातुम् इच्छामः।
अध्यापकः: अद्यते अयं बहुचर्चितः विषयः अस्ति। भवतु कृतकबुद्धेः विषये कोऽपि जानाति वा?
श्रेयाः: आचार्य! अहं जानामि। यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धेः उपस्थितिः अस्ति इति जानीमः।
अध्यापकः: सुन्दरम्! यथा चेतनवस्तूनि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
अर्थवः: आम्, चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणमपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति।
अध्यापकः: साधु! चैट-जीपीटी, सिरी, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परलेलक्सिटी चैत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।
यशिका: अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकान् प्रश्नान् यथेष्टं उत्तराणि प्राप्तवती। इदं कृतकबुद्धेः कारणात् एव संभवम्।
अर्थवः: मम माता ‘एलेक्सा’-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति। एतत् गीतं गायति, विद्युत् ज्वालयति, दैनिकसमाचारं वदति, वातावरणस्थितिं च सूचयति।
पावनी: अहो! मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्ता करोति।
अध्यापकः: साधु! एषा काचित् ‘बुद्धिमती’ यन्त्रप्रणाली अस्ति। किं यूयं जानीथ कृतकबुद्धेः कतिपयाः प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति?
अर्थवः: के ते प्रकाराः, महोदय!
अध्यापकः: ते सन्ति—
- सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — जीपीटी, गूगल-मानचित्रं, यूट्यूब।
- सामान्यकृतकबुद्धिः — मानवसमान बुद्धिमत्ता (एतत् लक्ष्यं भवति)।
- अतुल्यकृतकबुद्धिः — मानवात् अपि अधिका बुद्धिमत्ता — एषा काल्पनिकाऽस्ति।
वेदः: किन्तु आचार्य! अस्माकं बुद्धिस्तु ईश्वरैण मस्तिष्के स्थापिता अस्ति, कथम् एषा बुद्धिः यन्त्रे स्थाप्यते?
अध्यापकः: उत्तमः प्रश्नः! प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमम्, गहनाधिगमम् चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति।
आर्यः: यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा?
(सर्वे हसन्ति)
अध्यापकः: अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम “डेटासेट्” इति। कृतकबुद्धियुक्तानि यन्त्राणि दत्तांशमाध्यमेन शिक्षां कुर्वन्ति।
यशिका: किन्तु आचार्य! यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति?
अध्यापकः: आम्। यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षः अपि पक्षपातयुक्तः भवति। एषः दोषः “पूर्वग्रहः” इति कथ्यते। कृतकबुद्धिः अधुना विकासपथे अस्ति। सदैव मानवीयपरिचर्चा-विवेकः सह त्रुटिरहितरूपेण ग्राह्यते।
श्रेयाः: गुरुवर! एषा बुद्धिः केषु स्थलेषु उपयुज्यते?
अध्यापकः: श्रेष्ठः तव प्रश्नः अतीव महत्त्वपूर्णः। शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः व्यापकं उपयुज्यते।
अर्थवः: महोदय! कृतकबुद्धिः कथं शिक्षायां साहाय्यं करोति? किं शिक्षकस्य स्थाने कृतकबुद्धिः अस्मान् पाठयिष्यति? एतत् कथं संभवति?
अध्यापकः: दीक्षा, स्वयं, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः — पी.एम.-ईविद्या, संशय-निवारणार्थं चैटबोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यन्त्रतया प्रयुज्यन्ते। एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाश्रयेण अनुपस्थितौ अपि स्वयं अध्ययनं कर्तुं शक्नुवन्ति।
आकाशः: हा शिक्ष! एतेषां कारणेन मानवशिक्षकः किं प्रयोजनहीनः भविष्यति?
अध्यापकः: न न! कृतकबुद्धिः गुरुविमुखा अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति। शिक्षकाणां सान्निध्ये छात्रेषु व्यक्तित्वविकासः भवति। शिक्षकाः पुस्तकज्ञानं सह छात्रेषु मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयन्ति। ते अनुशासनं, परोपकारं, करुणां, तथा व्यवहारज्ञानं च शिक्षयन्ति। सदा स्मरणीयं यत् कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेषु एव आगच्छति।
वेदः: अहं किञ्चित् चलचित्रं दृष्टवान् यत् यन्त्राणि मानवेषु संसर्गम् अधिगृह्णन्ति इति।
यशिका: अपि च, आचार्य! किं कृतकबुद्धिः मानवस्य स्थानं हर्तुं शक्नोति?
अध्यापकः: एषा चिन्ता समाजे प्रायः जायमाना अस्ति, किन्तु अत्र बोध्यं यत् कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न।
आर्यः: महोदय! किं कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् अपि प्रयुज्यते?
अध्यापकः: आम्! रोबोटिक-शल्यचिकित्सा, रोग-पूर्वानुमानः, कृत्रिम-रक्तपरीक्षणविद्या, चैट-कृतकबुद्धिः, औषधशोधन-प्रक्रियादिषु च तदाधारितानि चिकित्सोपकरणानि सन्ति।
अक्षत: किं कृषिक्षेत्रे अपि प्रयुज्यते?
अध्यापकः: नूनम्! कृषिक्षेत्रे अपि ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनम्, कीटनिरीक्षणम्, भूमिक्षमता-विश्लेषणम्, परीक्षणम् अपि यन्त्रैः भवति।
अथर्वः: गुरुदेव! अपराधनिवारणाय कृतकबुद्धिः कथं साहाय्यं करोति?
अध्यापकः: मुखपरिचय-प्रणाली, पूर्वानुमेय-निगराणी, चेतावनी-प्रणाल्यः इत्यादिषु योजनासु कृतकबुद्धेः प्रयोगः अस्ति।
यशिका: किं कृतकबुद्धिः काव्यम् अपि रचयितुं समर्था?
अध्यापकः: अत्र भवतः किं चिन्तयन्ति?
वेदः: अहं चैट-जीपीटी इत्यस्मात् एतं श्लोकं प्राप्तवान्—
विद्युत्सूत्रया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः।
अहो रात्रं च विश्रान्ताः मानवाः धारयन्ति ते॥
अहो रात्रं च विश्रान्ताः मानवाः धारयन्ति ते॥
(सर्वे सोल्लासं पठन्ति, आश्चर्यं च कुर्वन्ति)
पावनी: किन्तु श्रीमन्, कृतकबुद्धेः सकाशात् समाजे महत् भयम् अपि अस्ति।
अध्यापकः: सत्यं, भयस्य कारणम् अपि यथार्थम् अस्ति। अधुना कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्नप्रकाराः साइबर-अपराधाः समाजे देशेषु च चलन्ति। किं भवन्तः ‘डीप-फेक्’ इति समस्याविषये जानन्ति?
आकाशः: गुरुवर! तत् ‘डीप-फेक्’ इति किमस्ति?
अध्यापकः: डीप-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। मिथ्यादृश्ये यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तुत्यते—उपहासाय, अनैतिककार्याय च अपि।
अथर्वः: अस्य निराकरणार्थम् उपायः कः?
अध्यापकः: अस्माकं कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूर्णं प्रशिक्षणम्, सर्वेक्षण-नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणं चेति विविधाः उपायाः अस्माभिः करणीयाः।
भास्करः: अहो! “कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी” इति वाक्यं मम मनः स्पृशति।
वेदः: तथापि यदि कृतकबुद्धिः मनुष्याणां स्ववशात् निष्कास्यते तर्हि कः तत्र रक्षणोपायः?
अध्यापकः: तथाविधे संकटे नापेक्षते इति भारतसरकारेण ‘स्किल-इण्डिया’, ‘डिजिटल-इण्डिया’, ‘ई-स्किल-इण्डिया’ इत्यादयः अनेकाः योजनाः सञ्चालिताः। एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिताः युवानः सुरक्षितं भविष्यं निर्मातुं शक्नुवन्ति।
नवीनवृत्तिः प्राप्तुम् अर्हति। वस्तुतः कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति। अपि तु कृतकबुद्धिप्रशिक्षितः जनः कदाचित् अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरति।
यशिका: गुरुवर! कृतकबुद्धिद्वारा भविष्ये मानवजीवनं कीदृशं भविष्यति?
अध्यापकः: यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते, तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं, सुरक्षितं, श्रेयस्करं च भविष्यति।
श्रेयाः: कृतकबुद्धिः एव मानवीयबुद्धेः कार्यक्षमतां च द्विगुणितां करिष्यति इति मम मतम्। भारतीय-कृतकबुद्धिशिखर-सम्मेलनम् – २०२६ (India AI Impact Summit – 2026) इत्यत्र अपि उक्तम्।
अध्यापकः: उत्तमं कथनम्! “कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी” — इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात्।
सर्वे: आम्! वयं जागरूकाः नागरिकाः भवाम, सुरक्षितं जालप्रवेशं कुर्याम, अपि च डिजिटल-भारतं समृद्धं कुर्म।
सर्वे शब्देन भाषन्ते
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थ लिखत |
|---|---|---|---|---|
| अध्येयम् (अधि + √इ + तुमुन्) | अध्ययन कर्तुम् | अध्ययन करने के लिए | For Studying | |
| अधिगृह्णाति (अधि + √ग्रह्) | स्वीकारोति | अधिग्रहण करते हैं | Acquire | |
| अपराधनिवारणाय | अपराधस्य शमनाय | अपराध की रोकथाम के लिए | Reducing crime | |
| अर्हन्ति | शक्नुवन्ति | योग्य होते हैं | Deserve | |
| कृतकबुद्धिः | कृत्रिमा बुद्धिः | मनुष्य-बुद्धि जैसे यन्त्र का चिन्तन-कोशल | Artificial Intelligence | |
| चिकित्सायाम् | रोगोपचारस्य क्षेत्रे | चिकित्सा में | In medicine | |
| डीप-फेक | गहनाधिष्ठितचित्रं कृतकबुद्ध्या निर्मितम् | कृत्रिम बुद्धि द्वारा निर्मित मिथ्याचित्र | AI-generated fake media | |
| तन्त्रांशः | संगणक-तन्त्रः | सॉफ्टवेयर | Software | |
| दत्तांशः | पूर्वदत्तं ज्ञानम् | डेटा, आँकड़े | Data | |
| नैतिकता | सदाचारः | नैतिक मूल्य | Ethics | |
| परीक्षणम् | समीक्षणम् | जाँच पड़ताल करना | Examination | |
| पूर्वग्रहः | पूर्व स्थापित पक्षपातयुक्त मतम् | पूर्वाग्रह | Bias | |
| प्रशिक्षयन्ति | शिक्षयन्ति, अभ्यासं कारयन्ति | प्रशिक्षण देते हैं | They coach | |
| प्रतिस्पर्धिनी | स्पर्धायुक्ता | प्रतियोगी | Competitor | |
| प्रौद्योगिकीविशारदाः | प्रौद्योगिकीशास्त्रे कुशलाः जनाः | तकनीकी विशेषज्ञ | Technology Experts | |
| रश्मिपरीक्षणविद्या | रश्मिपरीक्षणस्य विद्या | किरण विज्ञान चिकित्सा | Radiology | |
| वाञ्छामः | इच्छामः | हम इच्छा करते हैं | We wish | |
| वित्ते | अर्थव्यवस्थायाम् | वित्त क्षेत्र में | In finance | |
| संवादोपकरणम् | संवादसाधनम् | वार्तालाप करने का साधन | Communication tool | |
| सहकरी | सहयोगिनी | सहयोगी | Helper |
तन्त्रांशाः/अनुप्रयोगाः
| सिरी | Siri |
| जेमिनि | Gemini |
| मेटा-कृतकबुद्धिः | Meta AI |
| परप्लेक्सिटी-कृतकबुद्धिः | Perplexity AI |
| पटु-कारयानम् | Smart Car |
| गूगल-सहायकम् | Google Assistant |
| सङ्कुचितकृतकबुद्धिः | Narrow AI |
| सामान्यकृतकबुद्धिः | General AI |
| अतुल्यकृतकबुद्धिः | Super AI |
| यन्त्राधिगमः | Machine Learning |
| गहनाधिगमः | Deep Learning |
| स्वयम् | SWAYAM |
| सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः | AI for All |
| पी.एम. ई-विद्या | PM e-Vidya |
| मुखपरिचयप्रणाली | Facial Recognition System |
| दीक्षा | DIKSHA |
अत्र इदं अवधेयम्
१. पञ्चमी विभक्तिः (अपादानकारकम्)
उपयोगः — ‘कस्मात्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण उपयुज्यते। वियोगं, कारणम्, अपसरणं च सूचयति।
प्रयोगविधानम्
(क) कारणबोधकः — मृगः बिडालत् विभेति।
(ख) वियोगबोधकः — छात्रः विद्यालयात् आगतः।
(ग) अपसरणबोधकः — दुर्जनः मूर्खतया धर्मात् भ्रष्टः।
२. षष्ठी विभक्तिः (सम्बन्धः)
उपयोगः — ‘कस्य?’ इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। सम्बन्धं, स्वामित्वम्, अंशं विषयं च दर्शयति।
प्रयोगविधानम्
(क) सम्बन्धबोधकः — मम मित्रम्।
(ख) स्वामित्वबोधकः — बालकस्य पुस्तकम्।
(ग) अंशबोधकः — शरीरस्य उर्ध्वभागः हृदयम् अस्ति।
(घ) विषयबोधकः — फलस्य स्वादः रुचिकरः।
३. सप्तमी विभक्तिः (अधिकरणकारकम्)
उपयोगः — ‘कस्मिन्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। स्थानं, कालं, आधारं च बोधयति।
प्रयोगविधानम्
(क) स्थानबोधकः — विद्यालये पठति।
(ख) कालबोधकः — प्रभाते सूर्यः उदेति।
(ग) आधारबोधकः — भूमौ पादाः रोहन्ति।
१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानां उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
- (क) कृतकबुद्धिः का अस्ति?
- (ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कति उदाहरणानि उक्तवान्?
- (ग) यन्त्राणि कथं शिक्षन्ते?
- (घ) ‘डेटासेट्’ कस्य पाठशाला अस्ति?
- (ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
- (च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
- (छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि किम् भवति?
- (ज) कृतकबुद्धेः उपयोगे किम् नियमः अस्ति?
- (झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
२. मेलं कुर्वन्तु — तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्वन्तु
| स्तम्भः अ | स्तम्भः ब |
|---|---|
| (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) | १. नैतिकतया शिक्षा करोति |
| (ख) डीप-फेक (Deepfake) | २. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली |
| (ग) शिक्षकः | ३. पठनलेखनं करोति |
| (घ) एलेक्सा (Alexa) | ४. संवादोपकरणम् |
| (ङ) डेटासेट (Dataset) | ५. पक्षपातयुक्त प्रशिक्षणम् |
| (च) दीक्षा (DIKSHA) | ६. गीतं गायति, दीपं प्रज्वालयति च |
| (छ) अपराधपूर्व-निगराणी (Predictive Policing) | ७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् |
| (ज) गूगल मानचित्रं (Google Maps) | ८. दिशानिर्देशनम् ए.आई. अनुप्रयोगः |
| (झ) पूर्वग्रहः | ९. यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| (ञ) डैल-ई (DALL·E) | १०. अपराधनिवारण प्रयोगः |
एषा तु कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी।
३. अधः प्रदत्तमञ्जूषात् शब्दान् विचिन्वन्तु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप-फेक, संवादोपकरणम्, कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वग्रहः, नैतिकता
(क) यन्त्राणि शिक्षणाय नामकं दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
(ख) चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरी इत्यादि इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
(ग) यः मनुष्यः प्रश्नान् करोति, सः इति उच्यते।
(घ) यदि पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि करोति।
(ङ) सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
(च) कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्राप्नुवन्ति।
(छ) मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः इति कथ्यते।
(ज) ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च भवति।
(झ) यदि कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि हानिः प्राप्नोति।
४. पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। वामतः दक्षिणं (यथा–कृतकबुद्धिः), उपरितः अधः (यथा–डेटासेट्) च उदाहरणानुसारं तत्त्वपदानि स्वस्थानं कुर्वन्तु।
वर्णजालम्
| ऋ | आ | कृ | त | क | बु | द्धि | च | ची |
| तं | चा | टू | ग | ल | मा | न | वि | ः |
| प | यः | ग | र | डी | प | आ | ट | क |
| ट | गो | ल | दी | प | मू | ए | आ | ई |
| ल | चे | स | क्षा | फे | सि | रि | डे | जे |
| मू | ट | हा | य | कृ | शि | क्षा | टा | म |
| द | जी | य | ज्ञा | धि | ग | मः | से | ना |
| तां | पी | कः | र | चे | ट | बो | ट | ई |
| शः | टी | ए | ले | क्सा | डि | जि | ट | ल |
५. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धं (✗) वा चिनुत —
(क) आर्या यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुर्वतः।
(ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदपुरुषार्थम् उपयुज्यते।
(ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगं वदति।
(घ) अक्षतः चैटबोट् इत्यस्य साहाय्येन अभ्यासलेखनं करोति।
(ङ) ए.आई. डीप-फेक इत्यपि कृतकबुद्धेः उपयोगः अस्ति।
(च) आर्यः चित्रनिर्माणे कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति।
(छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैटबोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति।
६. एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत —
(क)
(ख)
(ग)
(घ)
(ङ)
७. अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपद-क्रियापदं च चिनुत —
| वाक्य | कर्तृपदम् | क्रियापदम् |
|---|---|---|
| (क) आर्यः संगणकस्य उपयोगं करोति। | ||
| (ख) यशिका कृतकबुद्धेः उपयोगानां वर्णनं करोति। | ||
| (ग) शिक्षकः बालकेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकता सूचयति। | ||
| (घ) अक्षतः चित्रकले रोबोटिक-यन्त्रस्य ज्ञानं ददाति। | ||
| (ङ) वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति। |
८. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत —
| वाक्य | विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|---|
| (क) अद्यतनं संगणकयन्त्रं अतिशयम् अस्ति। | ||
| (ख) वेदः रोचकं ग्रन्थम् अस्मान् दर्शयति। | ||
| (ग) यशिकायाः प्रस्तुति: सुभगा अस्ति। | ||
| (घ) शिक्षकस्य स्वरः स्पष्टः अस्ति। | ||
| (ङ) आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः अस्ति। |
स्वाध्यायमणि
बुद्धिर्मनसा धियणा धीः, प्रज्ञा शुभेभ्यः मतिः।
प्रज्ञोपलब्धिविचारविचित्रचेतनाः।
धीशक्तिरप्रगति मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसः।
अवधानम् समासेन प्राणिधानं लेखनं च (१.१.२.२, अमरकोशः)
बुद्धिः इत्यस्य अनेकाः बहवः पर्यायवाचकाः शब्दाः उल्लिखिताः सन्ति। ते यथा— मनीषा, धिषणा, धीः, प्रज्ञा, सुभगा, मतिः, प्रेक्षा, उपलब्धिः, चित्तम्, संविद्, प्रचितिः, ज्ञप्तिः, चेतना, धारणावती मेधा च इत्यादयः।
युक्तं क्रियावान् पुनः स विद्याः
अधोलिखितेषु क्षेत्रेषु कृतकबुद्ध्या युक्तमानि उपकरणानि, तेषां उपयोगाः च क्षेत्रानुसारं नामानि समुचितं लिखत—
शिक्षाक्षेत्रे, चिकित्साक्षेत्रे, वाणिज्ये, सेवाक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, मनोरञ्जनक्षेत्रे, वाहतुकक्षेत्रे, वित्तक्षेत्रे, सामान्यजीवनेषु च।