दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत् ॥ १ ॥
(मनुस्मृतिः – ६.४६)

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥ २॥
(मनुस्मृतिः - ६.९२)

यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ३॥
(श्रीमद्भगवद्गीता – ३.२१)

अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः।
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम् ॥ ४॥
(सुभाषितरत्नभाण्डागारः)

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥ ५ ॥
(नीतिशतकम् - २७)

उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ ६ ॥
(पञ्चतन्त्रम् - मित्रभेदः - १४९)

पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ ७॥
(मालविकाग्निमित्रम् - १.२)

सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ ८॥
(किरातार्जुनीयम् - २.३०)

सर्वं शब्देन भासते

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत -

(क) लोकः कस्य आचरणम् अनुकरोति ?

(ख) कीदृशी वाणी वक्तव्या ?

(ग) लक्ष्मीः कम् उपैति ?

(घ) उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य किं न कुर्वन्ति ?

(ङ) धर्मस्य लक्षणानि कानि ?

(च) सकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?

(छ) सम्पदः कं वृणते ?

२. अधोलिखितेषु श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत -

(क) ............................... परमापदां पदम् ।

(ख) सन्तः ............................... अन्यतरद् भजन्ते ।

(ग) दैवं निहत्य कुरु ............................... आत्मशक्त्या। 

(घ) सयत् ............................... कुरुते।

(ङ) धीर्विद्या सत्यमक्रोधो ............................... धर्मलक्षणम् ।

३. रेखा‌ङ्ङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -

(क) नीचैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते ।

(ख) सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति ।

(ग) वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।

(घ) लक्ष्मीः पुरुषसिंहम् उपैति ।

(ङ) सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते । क्रियां सहसा न विदधीत ।

४. अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत् ॥

(क) अस्मिन् श्लोके प्रथमं क्रियापदं किम् ?

(ख) कं न्यसेत् ?

(ग) कीदृशं पादं न्यसेत् ?

(घ) द्वितीयं किं क्रियापदम् अस्ति ?

(ङ) किं पिबेत् ?

(च) कीदृशं जलं पिबेत् ?

(छ) तृतीयं किं क्रियापदम् अस्ति ?

(ज) कां वदेत् ?

(झ) कीदृशीं वाणीं वदेत् ?

(ञ) चतुर्थं किं क्रियापदम् अस्ति ?

(ट) कथं समाचरेत् ?

५. मञ्जूषातः पदानि चित्वा भावार्थेषु रिक्तस्थानानि पूरयत –

बुद्धिः, लक्ष्यं, पुरुषस्य, अभिप्रायं, धीराः, नूतनम्

( क) लक्ष्मीः प्रयत्नशीलस्य पराक्रमिणः ...................................... समीपं स्वयम् आगच्छति। कापुरुषाः तु 'विधिः एव बलीयान्' इति वदन्ति । ये पौरुषेण परिस्थितिम् अतिक्रम्य कार्याणि साधयन्ति ते एव ......................................| प्रयत्नं कृत्वा अपि यदि ...................................... न प्राप्तं तर्हि तत्र दोषः नास्ति खलु ।

(ख) पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु तत्त्वं व्यक्तित्वं वा समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति । तथैव ......................................|

अस्ति इति कारणेन दोषरहितं भवेत् इत्यपि नियमः नास्ति। येषां ...................................... पक्वा अस्ति ते परीक्षण-निरीक्षणानन्तरम् एव ...................................... उत्तमं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु अज्ञानाः अन्येषाम् श्रुत्वा तदनुसारेण प्रवर्तन्ते ।

६. श्लोकानाम् अन्वयेषु रिक्तस्थानानि पूरयत –

(क) सर्वाः ...................................... अभ्यासेन (सिध्यन्ति)...................................... । कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) ...................................... (सिध्यति)। अभ्यासस्य किम् ...................................... (अस्ति) ?

( ख) श्रेष्ठः यत् यत् ...................................... इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति) ...................................... सः यत् ...................................... कुरुते, लोकः तत् ......................................|

७. यथोचितं मेलनं कुरुत -

श्लोकांशः स्रोतोग्रन्थः

(क) पुराणमित्येव न साधु सर्वम्
१. मनुस्मृतिः

(ख) प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति
२. पञ्चतन्त्रम्

(ग) यद्यदाचरति श्रेष्ठः
३. नीतिशतकम्

(घ) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम्
४. मालविकाग्निमित्रम्

(ङ) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः

५. श्रीमद्भगवद्गीता

८. रेखाङ्कितेषु पदेषु सन्धिविच्छेदं कुरुत –

यथा - यो बहून्यपि साधयेत् बहूनि + अपि

(क) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् ।
...................................... + ......................................

(ख) पुराणमित्येव न साधु सर्वम् । ...................................... + ...................................... + ......................................

(ग) विघ्नैः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः । ...................................... + ......................................

(घ) प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति । ...................................... + ...................................... + ......................................

(ङ) विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । ...................................... + ......................................

(च) लोकस्तदनुवर्तते। ...................................... + ...................................... + ......................................

(छ) सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते । ...................................... + ...................................... + ......................................

९. अत्र कतिचन विग्रहवाक्यानि दत्तानि सन्ति । तेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत-

विग्रहवाक्यानि समस्तपदानि

यथा – मनसा पूतं समाचरेत् मनःपूतम्

(क) विघ्नैः विहताः (कार्यात्) विरमन्ति । ......................................

(ख) वस्त्रेण पूतं जलं पिबेत्। ......................................

(ग) पुरुषः सिंहः इव तम् उपैति लक्ष्मीः । ......................................

(घ) उत्तमाः जनाः न परित्यजन्ति । ......................................

(ङ) न विवेकः परमापदां पदम् । ......................................

स्वाध्यायान्मा प्रमद:

अधोलिखितां सारणीं पठित्वा भारतीय-ज्ञान-परम्परा-विषये, कवीनां कालविषये च जानीत।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्