कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म। अथ कदाचित्पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावान्मूर्खा दरिद्रतया पीडितश्च । अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति । अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह -

पापबुद्धिः

भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा 'बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्' इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ? भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ? उक्तमेव -

देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम् ।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम् ॥

एवमेव

विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् ।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः ॥

अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति। अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह- अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः । (ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ । पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्)

पापबुद्धिः

मित्र ! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम्। अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।

धर्मबुद्धिः

अथ किम् । तथैवास्तु । (यदा तौ स्वनगरसमीपमागतवन्तौ तदा)

पापबुद्धिः

भद्र ! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम् । अतः एतद् धनमत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः ।

धर्मबुद्धिः

सत्यमेवाभिहितं भवता, तथैव कुर्वः । यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। अन्यस्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्त पूरयित्वा स्वभवनं गतवान् ।

(अथ कतिचिद्दिनानन्तरम्)

पापबुद्धिः

सखे ! मम कुटुम्बे बहवः जनाः सन्ति, धनाभावात् कष्टम् अनुभवामि । अतः तत्र गत्वा किञ्चिन्मात्रं धनमानयावः ।

धर्मबुद्धिः

अस्तु मित्र ! गच्छावः । (अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ । अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्)

पापबुद्धिः

भोः धर्मबुद्धे ! त्वयैवापहृतम् एतद्धनं, नान्येन। तत्प्रयच्छ मे तदर्धम्। अन्यथा अहं राजकुले निवेदयिष्यामि ।

धर्मबुद्धिः

भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि ।

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ॥

(एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ)

धर्माधिकारी

ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः। अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति । अतः प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। तत्रैव निर्णयः भविष्यति । (अत्रान्तरे पापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्)

पापबुद्धिः

तात ! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति।

पिता

वत्स ! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्।

पापबुद्धिः

तात ! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः। तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति । तत्र भवान्साम्प्रतमेव प्रविशतु । ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति।

(तथा कृते, प्रातःकाले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपमुपागतः । अन्येऽपि सामाजिकाः तद्रष्टुमागताः)

पापबुद्धिः

आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥

भगवति वनदेवते ! आवयोर्मध्ये यः चौरः त्वं कथय ।

पिता शमीकोटरस्थः

भोः ! शृणुत, शृणुत ! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्।

(तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः)

सर्वे जनाः

धनापहरणदोषहेतोः शास्त्रविहितप्रकारेण धर्मबुद्धये दण्डः दातव्यः ।

धर्मबुद्धिः

इदं मिथ्याभाषितमस्ति । नाहं चोरितवान् । अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि। (तथा करोति) (अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः) ततश्च

जनाः

(साश्चर्यम्) भोः ! किमिदम् ? किमिदम् ?

पिता पापबुद्धेः

एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)

धर्माधिकारी

एष पापबुद्धिः दण्डनीयः ।

(राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च)

सर्वे जनाः

भो धर्मबुद्धे ! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः । अतः साधूक्तम् -
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् ।

सर्वे शब्देन भाषन्ते

अत्र इदम् अवधेयम्

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -

(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति ?

(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते ?

(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ?

(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान् ?

(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत् ?

(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ?

(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ?

२. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –

(क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि ।

(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।

(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ।

(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः ।

(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि।

३. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत -

कः कं प्रति

(क) वत्स ! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। ........... ...........

(ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् । ........... ...........

(ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन । ........... ...........

(घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। ........... ...........

(ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम् । ........... ...........

४. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत -

भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्यानि

उदाहरणम् - भवानपि मया सहैव । भवानपि मया सहैव प्रभूतं

प्रभूतं धनं प्राप्तवान् । धनं प्राप्नोति

(क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः ।  .......................

(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान् । .......................

(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान् । .......................

(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान् । .......................

(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः । .......................

५. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत -

(क) सूर्यः चन्द्रः .......... अग्निः आकाशः भूमिः जलं .......... यमः । दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं .......... जानन्ति| अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः । (व्यवहारं / पवनः / हृदयं)

(ख) यः .......... न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः .......... चन जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म .......... भाति। (भाषाः / व्यर्थं / अन्यदेशेषु)

(ग) सज्जनाः सर्वासु नारीषु .......... इव, अन्येषां .......... मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च .......... इव चिन्तयन्ति । (द्रव्येषु / स्वयम्/मातरः) 

(घ) बुद्धिमान् मनुष्यः .......... मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य .......... च ..........। (कौशलानि / कार्यसाधनस्य/ जानीयात्)

६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत -

उदाहरणम् - अर्थोपार्जनम् अर्थस्य उपार्जनम्

(क) गुरुजनाज्ञया .................

(ख) वनदेवता .................

(ग) ................. वित्तस्य अभावात्

(घ) बुद्धिप्रभावेण .................

(ङ) ................. धरण्याः पीठे

(च) राजकुले .................

७. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत -

(क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति ।

(ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ ।